Het rangschikken van landen op basis van hun mate van secularisme veronderstelt dat we verder gaan dan alleen het constitutionele criterium. Een staat kan zich in zijn grondwet als seculier verklaren terwijl het strenge beperkingen oplegt aan bepaalde geloofsrichtingen, of omgekeerd, een brede religieuze vrijheid garanderen ondanks het bestaan van een officiële religie. We zien de afgelopen jaren een methodologische verschuiving die de interpretatie van wereldwijde secularisme-ranglijsten herdefinieert.
Overheidsbeperkingen en secularisme: een betrouwbaardere indicator dan de grondwet
Recente benaderingen, met name die gebaseerd op de index van overheidsbeperkingen op de vrijheid van religie (op basis van gegevens van Pew Research), keren verschillende heersende opvattingen om. Ze meten het niveau van concrete overheidsinterventie in religieuze zaken, ongeacht wat de grondwettelijke tekst proclameert.
Het resultaat is duidelijk: bepaalde officieel seculiere staten vertonen een hoog niveau van religieuze controle, terwijl constitutionele monarchieën met een staatsreligie in de praktijk minder beperkingen aan individuen kunnen opleggen. China verklaart zich seculier, maar het niveau van controle over religies daar overstijgt dat van veel verklaarde theocratieën. Omgekeerd vertoont het Verenigd Koninkrijk, waarvan de monarch het hoofd van de Anglicaanse Kerk is, een laag percentage praktische beperkingen.
Deze analysekader dwingt ons om drie lagen te onderscheiden: de constitutionele status (seculier, seculier, staatsreligie), het wettelijke kader (wetten tegen blasfemie, publieke financiering van religies, verplichte religieuze onderwijzing) en de dagelijkse administratieve praktijk (controle van preken, toezicht op religieuze verenigingen, kledingbeperkingen). Een kaart van seculiere landen in de wereld die deze drie dimensies kruist, biedt een veel nauwkeuriger beeld dan een eenvoudige binaire kleurcode.
Aanrader : Ontdek wie het leven van Caroline Munoz deelt: portret van haar partner
Frans model van secularisme tegenover Europese seculiere varianten
De Franse secularisme blijft een bijzonder geval in het vergelijkend recht. De wet van 1905 over de scheiding van Kerk en Staat stelt een strikt kader vast: de Republiek erkent, betaalt of subsidieert geen enkele religie. Dit principe van niet-erkenning heeft geen exact equivalent in andere Europese democratieën.
Duitsland heeft geen officiële religie en garandeert de neutraliteit van de staat ten opzichte van geloofsgemeenschappen. Religieuze instellingen werken samen met de overheid, die hen financiert via een religieuze belasting die wordt geheven op de geregistreerde gelovigen, ten behoeve van de katholieke, protestantse en joodse religies. Een uitbreiding naar de islamitische religie wordt regelmatig genoemd. Dit mechanisme van belastingheffing plaatst Duitsland in schril contrast met het Franse model.
België, Zwitserland en Nederland hanteren vormen van flexibele scheiding, waarbij de staat bepaalde religieuze activiteiten financiert (kapelanijen, erfgoed, religieus onderwijs in het publieke netwerk) zonder een officiële religie aan te wijzen. Deze landen staan regelmatig bovenaan de lijst van de meest geseculariseerde ter wereld op het gebied van individuele religieuze praktijk, maar hun juridische kader is niet seculier in de Franse zin van het woord.
Staatsreligie in Europa: een formeel behoud
Verschillende Europese staten behouden een officiële religie. Denemarken erkent de evangelisch-lutherse kerk, Griekenland plaatst de orthodoxie in een dominante constitutionele positie, Engeland handhaaft de organische band tussen de Kroon en het anglicanisme. Deze regelingen coëxisteren met enkele van de hoogste niveaus van religieuze vrijheid ter wereld, wat bevestigt dat de constitutionele status de werkelijke mate van vrijheid van geweten niet voorspelt.
Constitutioneel secularisme buiten het Westen: Turkije, Tunesië, India
Mexico, Turkije, India en verschillende Afrikaanse landen hebben secularisme of seculier in hun grondwet opgenomen. De trajecten verschillen radicaal.
- Turkije heeft secularisme in zijn grondwet opgenomen sinds 1928, onder de kémalistische impuls. Het Diyanet (directoraat voor religieuze zaken) controleert de soennitische islam, betaalt de imams en superviseert de inhoud van preken. Dit model van staatscontrole over religie komt noch overeen met de Franse scheiding, noch met de Noordse neutraliteit.
- Tunesië heeft na de grondwet van 2014 de vrijheid van geweten en geloof versterkt, terwijl het de verwijzing naar de islam als staatsreligie handhaaft. Rechters, grondwetspecialisten en NGO’s zien hierin een toenemende scheiding tussen politieke instellingen en religieuze autoriteiten, zonder een strikte secularisme te bereiken.
- India definieert zichzelf als een seculiere republiek sinds de grondwetswijziging van 1976. Elke religieuze gemeenschap behoudt een distinct persoonlijk recht (huwelijk, erfgoed, adoptie), wat een juridische pluraliteit oplevert die moeilijk te verenigen is met het principe van uniformiteit van seculier recht.
Inclusieve neutraliteit: post-2020 trend in liberale democratieën
We zien een verschuiving in verschillende liberale democratieën naar wat analisten kwalificeren als inclusieve neutraliteit van secularisme. Dit model heeft als doel de gelijke behandeling van religieuze en niet-religieuze overtuigingen te waarborgen, zonder de niet-geloof te bevoordelen of religieuze expressie in de publieke ruimte te marginaliseren.
Canada, Nieuw-Zeeland en sommige Scandinavische landen illustreren deze trend. De benadering is gebaseerd op redelijke accommodatie in plaats van op verbod. Het staat in rechtstreeks contrast met het Franse model van strikte neutraliteit van de publieke agent en het onzichtbaar maken van religie in de institutionele sfeer.
Het debat concentreert zich rond twee interpretaties van vrijheid: vrijheid door het terugtrekken van religie uit de gemeenschappelijke ruimte, of vrijheid door de zichtbare coëxistentie van alle overtuigingen. Geen enkele wereldwijde ranglijst kan op dit punt neutraal zijn, omdat het gekozen criterium (overheidsbeperkingen, constitutionele status, individuele praktijk, vrijheid van geweten) mechanisch het resultaat bepaalt.
Beperkingen van bestaande ranglijsten
De kaarten en ranglijsten die online beschikbaar zijn, amalgameren vaak landen met onvergelijkbare realiteiten. Frankrijk en China in dezelfde categorie “seculiere staat” plaatsen omdat hun grondwetten geen officiële religie vermelden, negeert de aard van het politieke regime. Een nuttige ranglijst moet ten minste het juridische kader, het niveau van praktische beperkingen en de mate van institutioneel pluralisme combineren.
De wereldkaart van secularisme blijft een hulpmiddel voor oriëntatie, geen vonnis. Ze wint aan relevantie wanneer ze dynamische indicatoren integreert (evolutie van beperkingen over vijf of tien jaar) in plaats van een vast constitutioneel momentopname. De best gerangschikte landen zijn niet noodzakelijkerwijs degenen die zich seculier verklaren, maar degenen waar de vrijheid van geweten in de dagelijkse administratieve en juridische praktijk wordt bevestigd.